Skip to main content
دسترسی سریع

صنعت گردشگری موتور محرکه جوامع در حال توسعه

صنعت گردشگری، یکی از بزرگترین صنایع اقتصادی دنیا به شمار میرود. تأثیر این حوزه بر اقتصاد به دو بخش مستقیم و غیر مستقیم تقسیم میشود. بنا بر آخرین آمارهای منتشر شده، سهم مستقیم گردشگری در سال 2015 از تولید ناخالص جهانی30 درصد و سهم غیر مستقیم آن، 8/9 درصد بوده که حدود 7 درصد از مشاغل دنیا را به خود اختصاص داده است. این صنعت پس از صنایع نفت و خودروسازی، به سومین صنعت درآمدزای جهان تبدیل شده و از نظر اقتصادی، سبب ایجاد اشتغال، کاهش بیکاری و افزایش درآمد درکشورهای در حال توسعه است.

اشتغالزایی این صنعت، 7 برابر صنعت خودروسازی است و انتظار میرود با افزایش استانداردهای زندگی و درآمدهای افراد، کاهش محدودیتهای مسافرت و آسانتر و ارزانتر شدن حمل و نقل، همچنان به رشد خود ادامه دهد.

میزان سرمایه‌گذاری برای ایجاد یک فرصت شغلی در صنعت گردشگری، بسیار پایین‌تر از دیگر صنایع است. به عبارت دیگر، اشتغال‌زایی در این صنعت به سرمایه‌گذاری کمتری نیاز دارد و به این دلیل همه کشورها در رقابتی تنگاتنگ، در پی بهره‌گیری از مزایای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و بویژه دریافت سهم بیشتری از درآمد جهانی حاصل از گردشگری در کشور متبوع خود هستند. طبق آمار سازمان جهانی گردشگری، از هر 12 تا 15 شغل در دنیا، یک شغل به گردشگری اختصاص داشته و هر 5 تا 10 گردشگر، یک فرصت شغلی ایجاد می‌کند.

سازمان گردشگری جهانی نیز به صنعت گردشگری به‌عنوان کلید توسعه، رونق و رفاه کشورها اشاره و اعلام کرده است: تعداد مقاصد گردشگری جهانی به‌طور مداوم رو به رشد بوده و با افزایشی که در سرمایه‌گذاری این صنعت انجام شده، تبدیل به پیش برنده اصلی توسعه اجتماعی- اقتصادی، از طریق خلق شغل و تجارت‌های جدید، سودهای صادراتی و گسترش زیرساختارها شده است.

به‌ دنبال این تغییرات، درآمدهای جهانی صنعت گردشگری از طریق مقاصد بین‌المللی از ۲ میلیارد دلار در سال ۱۹۵۰ به ۱۰۴ میلیارد دلار در سال ۱۹۸۰ و از آن پس به ۴۹۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۰ و۱۲۲۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۶ رسیده است. همچنین تعداد مسافران گردشگری جهانی از ۲۵ میلیون نفر در کل جهان در سال ۱۹۵۰ به ۲۷۸ میلیون نفر در سال ۱۹۸۰ و سپس به ۶۷۴ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰ و یک میلیارد و ۲۳۵ میلیون نفر در سال ۲۰۱۶ رسیده است، به طوری که امروز مجموع سود این صنعت توانسته است، مرزهای ۱۲۰۰ میلیارد دلاری را درنوردد.

ترکیه همسایه شمال‌شرقی ایران در۱۰ سال گذشته، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای توسعه گردشگری در این کشور کرده است. تبلیغات گسترده و فراهم‌ نمودن زیرساخت‌های مورد نیاز برای پذیرایی از گردشگران، شهرهای مختلف این کشور را به مقاصدی برای گردشگران کشورهای مختلف جهان، ازجمله ایران تبدیل کرده است. اگر گردشگران دیگر کشورها، گاهی به ترکیه سفر می‌کنند، این کشور برای بیش از یک دهه از مقاصد اولیه گردشگری ایرانیان محسوب می‌شود؛ این نکته را مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی با استناد به گزارش‌های منتشر شده توسط سازمان جهانی گردشگری و شورای جهانی سفر و گردشگری در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ و گزارش‌های منتشرشده توسط مرکز آمار ایران در سال‌های ۸۷ تا ۹۲ اعلام کرده است.

ایرانی‌ها برای سفر به کشورهای خارجی، در حالی حدود 10 میلیارد دلار هزینه کرده‌اند که ورود 5/4 میلیون گردشگر خارجی در همین مدت، فقط پنج میلیارد دلار درآمد نصیب گردشگری کشورمان کرده است. به همین علت است که میزان درآمد حاصل از ورود گردشگران به ایران، با درآمدی که در قبال سفر ایرانی‌ها به خارج نصیب ما کرده است؛ همخوانی ندارد.

درآمد صنعت گردشگری جهان از مجموع یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون گردشگر بین‌المللی بیش از هزار میلیارد دلار است. درحالی‌که هرسال ۲۰ میلیون گردشگر از ترکیه دیدن می‌کنند و درآمد سالانه گردشگری این کشور برابر ۱۸ میلیارد دلار است. سهم گردشگری ایران در سال کمتر از یک‌میلیون نفر است و درآمد آن نیز بیشتر از ۷۰۰ میلیون دلار نیست. در چنین شرایطی البته منتقدان نگاهشان به دولت هم هست و اینکه دولت چه برنامه‌ای برای تقویت زیرساخت‌ها و همچنین حمایت از صنعت گردشگری دارد.

آمار گردشگران خارج شده از کشور (شش ماهه نخست سال 1396)

بر اساس آمار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در پنج ماهه نخست سال جاری، 3 میلیون و 474 هزار و 692  مسافر از کشور خارج شده‌اند که این آمار در مدت مشابه سال گذشته، 2 میلیون و 875 هزار و 203 نفر بوده است. مقایسه آمارها، رشد 9/20 درصدی خروج گردشگران از کشور را حکایت می‌کند.

هزینه‌های تقریبی سفر ایرانی‌ها با میانگین هزینه 1500 دلار به ازای هر ایرانی در هر سفر، به ۵ مقصد عمده خارجی در 5 ماه نخست سال 1396 برآورد شده است. با توجه به این آمار، گردشگران ایرانی در 5 ماه اول سال 1396، 6000 میلیارد تومان در کشور ترکیه، 5000 میلیارد تومان در کشور عراق، حدود 2000 میلیارد تومان در امارات، 900 میلیارد تومان در آذربایجان، 600 میلیارد تومان در ارمنستان، 5500 میلیارد تومان در سایر کشورها  و در مجموع 20 هزار میلیارد تومان در خارج از ایران هزینه کرده‌اند که این رقم در 5 ماه نخست سال 1395،  16 هزار میلیارد تومان بوده است. مقایسه آمارها حکایت از رشد 25 درصدی در هزینه گردشگران دارد.

همچنین در سال‌های اخیر آوازه کشور امارات و شهر دبی نیز در دنیا پیچیده است و گردشگران دسته‌دسته از سراسر جهان بویژه کشورهای آسیایی به سمت دبی می‌روند تا از امکانات تفریحی این شهر استفاده کنند. شهری که به تازگی مدرن و باب میل گردشگران خارجی شده است. دبی به دلیل دارا بودن امکانات و خدمات رفاهی خوب و قابل قبول و همچنین آسمان‌خراش‌های محبوب و زیبایش مورد توجه قرار گرفته است. انگیزه گردشگرانی که به این شهر می‌آیند، باهم متفاوت است؛ برخی برای خرید، برخی برای استراحت و تفریح و برخی هم برای کسب تجارب نو، دبی را برای مسافرت انتخاب می‌کنند.

در 5 ماه نخست سال 1396، مقصد گردشگری بیش از 360 هزار ایرانی، کشور امارات بوده است. نرخ تور یک هفته‌ای دبی برابر با 5/2 میلیون تومان است و اگر هر مسافر برای هزینه‌های جانبی خود 3 میلیون تومان در نظر گرفته باشد، درآمد سالیانه امارات از ورود گردشگران ایرانی به این کشور، مبلغی نزدیک به 2110 میلیارد تومان میشود.

یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های مسافران ایرانی برای سفر به ترکیه و امارات «خرید» است. فعالیت مجموعه‌ای از برندهای خارجی در این کشورها و این برداشت عمومی که خرید در ترکیه و امارات بویژه در بعضی از ماه‌ها ارزان است، نه انگیزه فرعی که هدف اصلی شمار زیادی از مسافران است و آنها زمان زیادی از سفر را در مراکز خرید و بازارهای شهری مثل استانبول می‌گذرانند. اگر دقت کنید، در زمان بازگشت مسافران ایرانی (در فرودگاه‌ها)، ایرانی‌ها عمدتاً بزرگترین چمدان‌ها و بیشترین میزان بار را دارند. آژانس‌های گردشگری نیز زمانی که گردشگران خارجی را از ترکیه و امارات به ایران می‌آورند، طوری برنامه‌ریزی می‌کنند که آنها همه خریدهایشان را از بازارهای این دو کشور انجام دهند و از ایران چیزی نخرند و این تازه آغاز راهی غم انگیز است.

نبود امکانات رفاهی، مراکز خرید بزرگ و پرجاذبه، هتل‌ها و مراکز اقامتی مناسب و برنامه‌ریزی صحیح برای جذب و ماندگاری گردشگران در کشور، از معضلات صنعت گردشگری کشور محسوب می‌شود که امنیت روانی مسافران را برای ورود به کشور تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

از طرف دیگر انجمن بین‌المللی حمل و نقل هوایی (یاتا) International Air Transport Association (IATA) اخیراً گزارشی از وضعیت صنعت حمل و نقل هوایی در سال ۲۰۱۶ منتشر کرد که نشان دهنده رشد این صنعت در دنیا طی سال گذشته میلادی بود.

بر اساس این گزارش تقاضا برای سفرهای هوایی در سال گذشته میلادی نسبت به سال قبل از آن (۲۰۱۵) در منطقه آسیا و اقیانوسیه رشد ۸.۳ درصدی را تجربه کرده که بالاتر از میانگین پنج ساله همین منطقه (۶.۹ درصد) بوده است.

یکی از عوامل مؤثر بر سفرهای هوایی بین‌المللی گسترش و رونق صنعت گردشگری است. امری که هرچند در سال‌های اخیر در سایه تهدیدات تروریستی در بعضی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری وقفه‌های کوتاهی ایجاد کرد، اما هرگز تضعیف نشد و به همین دلیل و متناسب با آن، شاهد رونق سفرهای هوایی بین‌المللی هستیم.

از سوی دیگر بخشی از نیاز به سفرهای هوایی ناشی از مراودات بین‌المللی است. امری که به طور مستقیم با وضعیت اقتصاد جهانی گره خورده است و در این بخش نیز هر چند اقتصادهای بزرگ مشکلاتی دارند، اما وضعیت بسیار بهتر از روزهای بحرانی اقتصاد جهانی است. مجموع این دو عامل باعث شده صنعت هوایی در بخش             بین‌المللی شاهد افزایش در بخش مسافری باشد و شرکت‌هایی که در سال‌های اخیر همواره در مرز بین سود و زیان حرکت کرده‌اند، اکنون با ثبات در افزایش تقاضا بتوانند به فکر سرمایه‌گذاری‌های آینده باشند.

از دیگر سو بازار خاورمیانه در میان بازارهای هوایی جهان یک بازار مسافرتی خاص است. چراکه علیرغم داشتن وسعت کم، اما با جمعیت متراکم بالایی روبه رو و اقتصادهای رو به رشد کشورهای این منطقه نیز سبب شده‌اند تا برای پنجمین سال پیاپی بیشترین افزایش حجم ترافیک هوایی را در این حوزه منطقه‌ای شاهد باشیم.
اما امروزه صنعتی شدن، زندگی شهری و شرایط سخت کاری بیش از پیش بر اهمیت سفرهای تفریحی برای مردم در سراسر جهان افزوده است. بی شک در این شرایط، گردشگران به دنبال به دست آوردن حداکثر آسایش، امکانات رفاهی و بهترین وضعیت اسکان در سفرند. به همین جهت ایجاد زیر ساخت‌های اسکان مناسب گردشگران و ایجاد شرایط مطلوب یکی از الزام‌های جذب گردشگر در هر کشور است.

به بیان دیگر افزایش شمار گردشگران ورودی در گرو تأمین تسهیل‌ها، ایجاد شرایط لازم برای اقامت و پذیرایی مطلوب و شایسته است؛ از این رو بی جهت نیست که سرمایه داران و سرمایه گذاران در کشورهای پیشرفته دنیا به صنعت ساخت، تجهیز و اداره هتل توجه ویژه‌ای دارند. قدمت مهمانداری در ایران برابر با سابقه تمدن کشور ماست، اما صنعت هتلداری در ایران صنعتی نو پا محسوب می‌شود. بر اساس آمار جامعه هتلداران، در حال حاضر هزار و 87 هتل در سراسر کشور داریم که از این تعداد 361 واحد یک ستاره، 378 واحد 2 ستاره، 238 واحد 3 ستاره، 83 واحد 4 ستاره و27  واحد 5 ستاره است. به طور کلی ایران هتلداری را از کشور سوییس فرا گرفته است، اما ما در زمینه مهمانداری هنوز به سبک 30 سال پیش عمل می‌کنیم.

به علاوه در موضوع جذب گردشگران، مباحث امنیتی نه فقط در امنیت جانی مسافران، بلکه امنیت روانی آنها، برای لذت بردن از مدت اقامت در یک کشور، از اهمیت فراوانی برخوردار است. باید فضای روانی و فرهنگی جامعه و امکانات موجود در آن را به حدی افزایش دهیم که گردشگران برای اقامت در دورافتاده‌ترین نقاط کشور دارای دغدغه و فکر نباشند و ایران را مانند وطن خود برای زندگی بدانند.

در این راستا، ایجاد خانه‌های روستایی پذیرای گردشگران خارجی و نظارت بر چگونگی خدمت‌دهی به آنها از اهمیت فراوانی برخوردار است. اگر نمی‌توانیم سراسر استان‌های کشور را مجهز به هتل‌های زیبا و خوش رنگ و نگار کنیم، باید از فرهنگ و جاذبه‌های درون استانی و ظرفیت‌های بی‌‌بدیل آن برای جذب و نگهداری گردشگران استفاده نماییم.

همچنین برای حرکت جامعه از توسعه نیافتگی، به سمت توسعه، علاوه بر تغییر در نوع نگاه مردم که از لوازم درونی توسعه محسوب شده و حرکتی فرهنگی و دراز مدت را می‌طلبد، ایجاد جامعه‌ای مدرن و مبتنی بر نیاز روز جهانی نیز کارگشا و مؤثر است و ساخت مراکز تجاری چند منظوره، هتل‌های زیبا و مراکز تفریحی و رفاهی متعدد، گام‌هایی برای نیل به این مقصود است.

ایجاد مراکز تجاری چند منظوره، اگر چه این روزها با انتقاداتی در زمینه چرایی ساخت و ساز و تخصیص امکانات همراه است؛ ولی باید پذیرفت که این مجتمع‌ها، ضمن ایجاد زمینه رقابت برای کالاهای خارجی، افزایش اشتغال، ایجاد غرور ملی، توسعه کسب و کار، بهبود زنجیره تأمین در کشور، فرهنگ سازی جدید بر اساس داشته‌های ایرانی- اسلامی، زمینه ایجاد ایرانی مدرن و پاسخگو به نیازهای جدید داخلی و خارجی را فراهم خواهد کرد و به صنعت گردشگری کشور جانی دوباره خواهد بخشید.

بدین ترتیب طیف وسیعی از گردشگران داخلی و خارجی که با رویای خریدی با شکوه و ارزان پا به کشورهای مجاور می‌گذارند، به داخل جذب خواهند شد و به جای صرف هزینه‌های هنگفت برای خرید و قدم زدن در پاساژهای زیبا و مملو از فرهنگ و ارزش‌های غیر ایرانی- اسلامی، میهن خودمان را برای تفریح و گذران اوقات فراغت با خانواده برگزینند.

ساخت مجموعه تفریحی، فرهنگی و تجاری ایران‌مال قدمی در این راستاست. فکر ایجاد ایران مال در سال 1390 با هدف ایجاد مرکزی مدرن تجاری با نگاهی کلان به مباحث فرهنگی شکل گرفت؛ تا آنجا که امروز شاهد شکل‌گیری سازه‌ای متفاوت در ابعاد و اندازه‌های جهانی و با کارکردهایی متفاوت نسبت به سایر نمونه‌های مشابهیم. 70 درصد این سازه عظیم به مباحث فرهنگی اختصاص یافته که در مقابل 30 درصد تجاری بودن آن رقمی قابل توجه است.

به رخ کشیدن فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی در قالب ساخت مساجد متعدد، بازار سنتی، کتابخانه مجهز، باغ ماهان، سینماها و گالری‌های متعدد و ... خودنمایی می‌کند؛ تا آنجا که گاه فراموش می‌کنیم که این مجموعه عظیم رسالت درآمدزایی نیز دارد. البته این نکته را نباید از خاطر برد که امروز درآمدزایی از عناصر فرهنگی و هویت خاموش ملتها از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و توجه به آن زیرکی، هوش و دغدغه خاص خود را                می‌طلبد.

از نگاه‌های کلان و ویژه‌ای که در ساخت این پروژه به آن توجه شده است، بحث جذب گردشگران داخلی و خارجی با استفاده از مظاهر تمدن ایرانی- اسلامی است. توجه به فرهنگ ایرانی- اسلامی در ساخت این پروژه با هدف شناخت فرهنگ و تمدن غنی ایرانی- اسلامی به گردشگران داخلی و خارجی انجام شده است.

در ساخت این بنا سعی شده است تا با قرار دادن تمام امکاناتی که باعث رفاه و امنیت خاطر مسافران و گردشگران می‌شود، محیطی امن همراه با آسایش و امنیت را برای گردشگران فراهم و تمام الگوهای تاریخی کوچک شده تمدن ایرانی اسلامی به گونه‌ای در این مجموعه گرد هم آیند.

حتی ترتیبی اتخاذ شده تا با برگزاری نمایشگاه‌های فصلی و دوره‌ای تمدن اقوام و فرهنگ‌های مختلف در معرض دید همگان قرار گیرد. همچنین ساخت هتل 6 ستاره با آخرین استاندارهای جهانی، نیروهایی آموزش دیده برای همراهی با گردشگران و سیستم حمل و نقل مناسب و در خور، گام‌هایی برای تکریم و تجلی بهتر میهمان نوازی ایرانیان است.

اگر می‌شود با ایجاد ساختمان‌های عظیم، امکانات ورزشی، گردشگر درمانی و ... درآمد بیشتری را عاید کشور نمود، باید هرچه زودتر دست به کار شویم، چرا که کشورهایی در همسایگی ما، بدون داشتن تمدنی کهن و داشته‌های خاص فرهنگی، گردشگران را به خود جذب و از تاریخ نداشته خود سخن می‌گویند.

 پس ایران‌مال در پاسخی درست به این خواسته‌ها ایجاد شده است تا با حضور گردشگران داخلی و خارجی ضمن ممانعت از خروج ارز از کشور، ارزآوری و اشتغال‌زایی در کنار صنعت گردشگری رنگ و بویی دیگر گیرد و دیگر کشورهای همسایه و حاشیه خلیج فارس و نه حتی کشورهای اروپایی؛ آرزوی اقشار متوسط جامعه برای گذران وقت نباشد و ایران مال با افتخار پذیرای گردشگران در سرتاسر جهان شود و برگزاری رویدادهای جهانی در این قطعه از آب و خاک ما، آرزوی هر هنرمند، ورزشکار و صاحب ایده و اندیشه داخلی و خارجی شود.