Skip to main content
دسترسی سریع

کارآفرینان و صاحبان ثروت، سفیران توسعه و تحول

وبر در کتاب "اخلاق پروتستان و روح سرمایه داری" سعی دارد، مناسبات میان حیات دینی، اجتماعی و اقتصادی را در فرهنگ معاصر تبیین کند. وی بر این باور است که میان باورهای دینی و اخلاق پروتستان و رشد حیات اقتصادی- عقلانی بورژوایی، قرابت معینی وجود دارد (وبر،1371: 1). او در صدد تبیین آن است که چرا نظام سرمایه داری معاصر فقط در جوامع غربی ظهور و توسعه یافته است (وبر،1371: 1).

 اکثر جامعه شناسان، بویژه طرفداران مکتب کارکردگرایی، کارل مارکس و وبر را نماینده دو نظریه متضاد درباره جامعه‌های سرمایه‌داری دانسته‌اند، تا جایی که وبر را مارکس بورژوا نامیده‌اند. برخی دیگر در صدد آشتی دادن و نزدیک کردن آنها برآمده و ادعا کرده‌اند که وبر بیشتر از هر کس دیگری تحت تأثیر مارکس قرار گرفته است. در نتیجه تحلیل آنها از نظام سرمایه‌داری تا حدودی نزدیک به هم و یا حداقل مکمل یکدیگر است؛ تا جایی که از نجوای وبر با شبح مارکس سخن به میان رفته است. در این میان جامعه شناسان اقتصادی معتقدند که میان نظریه مارکس و وبر از لحاظ نظری تفاوت اساسی وجود ندارد و اگر تفاوتی به چشم می‌خورد، ناشی از تاکید یا عدم تاکید هر کدام بر جنبه‌های گوناگون ساخت‌های اقتصادی یا فرهنگی و اجتماعی است ( وبر،1371: 2).

به نظر وبر، موضوع اصلی، چگونگی و میزان تاثیر ارزش‌های فرهنگی و دینی بر رفتار افراد و جامعه نیست، بلکه باید دید این ارزش‌ها چگونه و به چه میزان بر رفتار تاثیر دارند و خود چگونه تحت تاثیر متغیرهای دیگر قرار می‌گیرند (وبر،1371: 12).

شاخصی که وبر همیشه بر آن تاکید اساسی دارد، عقلگرایی است و منظور از آن، نظامی اقتصادی است که مبتنی بر انطباق منظم و حسابگرانه ابزار اقتصادی، به منظور دستیابی به منافع اقتصادی است. او معتقد است چنین نظامی هرگز بر عادات و سنن پایدار نمی‌ماند (وبر،1371: 16).

سوالی که وبر در این کتاب در صدد پاسخگویی به آن است، این است که چرا این روحیه (روح سرمایه داری) بر ایستار متعارف که تمایل افراطی به ثروتجویی را غیر اجتماعی و غیر اخلاقی تلقی می‌کرد، پیروز شد. او به طور اجمالی چنین پاسخ می دهد که این پیروزی را باید دستاورد نهضت‌هایی دانست که منشأ آنها انقلاب دینی سده شانزدهم است (وبر،1371: 16).

نکته قابل توجه، وضعیت مشابهی است که ما از لحاظ زمانی در آن به سر می‌بریم. آیا برای ترویج فرهنگ کار و فعالیت در کشور خودمان نیز باید انقلابی در تعریف دوباره مفاهیم دینی و یا تأکید بر آنها انجام شود؟ آیا نگاه دینی و اجتماعی که به مقوله کار و فعالیت در کشور ما وجود دارد، نگاهی است که جامعه را به سوی ثروت اندوزی وکار مداوم تشویق می‌کند؟ شاید بتوان با نگاهی موشکافانه به لایه های پنهان فرهنگ‌مان با تأسف ابراز نمود که در تمام ادوار تاریخی و حتی در حال حاضر نگاه مثبتی به صاحبان زر و سرمایه وجود نداشته و ندارد! شاید اینگونه در اذهان تلقین شده است که "کسی صاحب زر و مکنت نخواهد گشت؛ مگر اینکه از حق دیگری استفاده نموده باشد" و بدیهی است که این نوع نگاه و افکاری مشابه با آن جامعه‌ای مبتنی بر ثروت و توسعه اقتصادی پایدار را شکل نخواهد داد.

وجود افکاری در ارتباط با قناعت در استفاده از متاع دنیوی و بهره‌گیری از مال دنیا به قدر کفایت نیز همواره مزید بر علت بوده است. غالبا در فرهنگ ما کسانی از طرف افکار عمومی مورد تحسین و تمجید واقع شده‌اند که از مال دنیا بسیار کم برخوردار بوده و در عوض توشه‌ای برای آخرت بر گزیده‌اند. هر چه یک انسان از مال دنیا کمتر بهره مند باشد، در سرای دیگر در مقام پاسخگویی سربلند تر است. یا وقتی این تفکر وجود دارد که هر گاه بنده ای در این دنیا به لحاظ فقر در مضیقه به سر می‌برد، در صورت اطاعت خدا، در آخرت از اجر و مزد فراوان برخوردار خواهد بود- و اینگونه زیستن، ارزش محسوب  می‌شود- ، چگونه می‌توان جامعه ای مبتنی بر رفاه را آنگونه که در غرب وجود دارد، شاهد بود؟

وبر مدعی است که پیشگامان نظم اقتصادی جدید، تازه به دوران رسیده‌هایی بودند که می‌خواستند با اشراف‌های فئودال و بازرگانان به مقابله برخیزند و نیرویی که به مبارزه آنها قدرت می‌بخشید؛ تعبیر جدیدی از دین بود که به آنها می‌آموخت که تحصیل ثروت را نه فقط یک حرفه، بلکه یک وظیفه دینی تلقی کنند. این مفهوم جدید به بورژوازی ضعیف، انتظام بخشید؛ قوای آنها را افزایش داد و هاله‌ای از تقدس در اطراف مقاصد مورد نظرشان گستراند.

به طور خلاصه، آنچه اهمیت دارد انگیزه نفع طلبی شخصی نیست که در تمام اعصار وجود داشته است و نیازی به تبیین ندارد؛ بلکه تغییر معیارهای اخلاقی است که یک ضعف طبیعی را تبدیل به روحیه‌ای منزه  می‌کند و به آن به مثابه فضیلتی اقتصادی -که قبلا به عنوان ضد ارزش محکوم شده بود- تقدس می‌بخشد. نیرویی که این نظام را به وجود آورد، آیین منسوب به کالوین بود و سرمایه داری بازتاب اجتماعی الهیات کالوینیستی است ( وبر،1371: 17).

شاید در رد اندیشه فوق چنین بیان شود که فرهنگ و ادبیات موجود اسلامی مملو از تعابیری است که بر فرهنگ کار و فعالیت تاکید می کند، مثلا تعابیر بلندی چون این مضامین که هر کس در راه تامین معاش خانواده جان خود را از دست دهد، شهید محسوب می‌شود، یا اینکه هیچ عملی در نزد خداوند از کسب روزی حلال برای خانواده ارزشمندتر نیست و تعابیری از این دست؛ ولی ذکر دو نکته حائز اهمیت است:

اول آنکه در هیچ کدام از این تعابیر که بسیار بر آن تأکید می‌شود، از کسب ثروت سخنی به میان نیامده و تولید ثروت امری ممدوح شمرده نشده است و فقط به کسب روزی و معاش برای خانواده تأکید شده و برای آن ثواب بی نهایت در نظر گرفته شده است و دوم اینکه اگر تعابیری در زمینه تولید ثروت وجود دارد- که با توجه به کامل بودن دین اسلام حتما وجود دارد- به آن اشاره یا پافشاری نمی‌شود و بیشتر کار برای آخرت و آن هم از طریق عبادت خداوند مورد تأکید قرار        می گیرد. در صورتی که اگر کار و تلاش عبادت محسوب می شود- که واقعا نیز اینگونه است- پس باید کار مداوم و تولید ثروت عمومی نیز مورد تمجید و تحسین واقع  شود.

در صورتی که به نظر می رسد که جمع آوری ثروت در افکار عمومی مورد نکوهش است؛ زیرا کسی که از مال دنیا بیشتر بهره‌مند است، نسبت به پاسخگویی در سرای ابدی از موقعیت دشوارتری برخوردار است؛ چرا که باید نسبت به مقدار مال و ثروت خویش و نحوه جمع آوری آن پاسخگو باشد و از این کار در تعابیر دینی به سختی یاد شده است.

 شاید دوباره این مسأله مطرح شود که در اسلام داشتن ثروت مذموم نیست، ولی باید اول حلال باشد و دوم دلبستگی به مال دنیا وجود نداشته باشد؛ ولی من باز هم معتقدم که در جامعه ما با وجود معانی بلند دین مبین اسلام و فرهنگ راستین تشیع، بر مفاهیمی چون زهد و پرهیز از دنیا، بیشتر و بیشتر تاکید می شود.

وبر مدعی است که از نظر یک کالونیست، حرفه وضعیتی نیست که فرد در آن به دنیا می آید؛ بلکه فعالیتی مناسب و بسیار حساب شده است که فرد برای خود بر می گزیند و با احساس مسئولیت شرعی آن را دنبال می کند. فعالیت اقتصادی که زمانی خطری برای روح تلقی می شد، پس از تعمید در آبهای شفابخش ولی یخ زده الهیات کالوینیستی، قداستی تازه می‌یابد. کار فقط یک وسیله امرار معاش نیست؛ بلکه هدفی معنوی است. آزمندی هر چند خطری برای روح انسان است؛ ولی از بطالت و بیکاری سهمگین تر نیست ( وبر،1371: 19).

باید در فرهنگ ما به کار چنان قداستی بخشیده شود، که تمام زندگی ما را تحت الشعاع قرار داده و به مفهومی بسیار متعالی بدل شود و شخص از اینکه عمر خود را در مسیر کار و فعالیت و کسب ثروت برای خود، خانواده و جامعه خویش قرار می دهد، بر خود ببالد، نه اینکه افتخارش این باشد که ثروتی نیندوخته و سبکبال و بدون هراس از پاسخگویی دنیای فانی را وداع می گوید.

بحث دیگری که در فرهنگ ما بسیار بر آن تأکید می شود؛ کسب روزی حلال است. بر اذهان عامه چنین نقش بسته که اگر روزی حلال به دست آوری و از طریق مشروع کسب ثروت نمایی؛ هیچگاه پولی اندوخته نمی‌شود، که ثروتی شکل گیرد. آری چون همیشه ساختارها در کشور ما به گونه‌ای بوده که زمینه مناسب برای کسب ثروت از طریق مشروع وجود نداشته و تفاوت بین غنی و فقیر بسیار بوده و فرصت‌ها به طور مساوی تقسیم نشده است؛ پس شکل گیری چنین تفکری زیاد دور از ذهن نیست.

باید در کاهش فاصله طبقاتی از طریق ایجاد راهکارهای مناسب کوششی دو چندان شود و ثروت عمومی در راه غنی سازی قشر محروم صرف شود؛ آنگاه می توان در جامعه‌ای با ساختارهای مناسب، به توزیع عادلانه ثروت و رفاه عمومی اندیشید و آنچه بیش از همه ضروری به نظر می‌رسد، سرمایه‌گذاری بر مفاهیمی مانند صداقت و درستکاری است.

برخی از سایر نظریه پردازان نیز بر این باورند که ظهور سرمایه داری غربی بدون وجود سه عامل دیگر، هرگز امکان پذیر نبود: اولی جدایی محل تجارت از محل کار، دوم حسابداری علمی و سوم نظام کار آزاد. منتهی باید افزود که سرمایه داری به کمک تربیت مذهبی، تنها توانست بهتر بر روحیه سنتی غالب، فائق آید (وبر،1371: 40-60).

وبر در جایی دیگر اشاره می دارد که این نکته که فرد باید در زمان مرگ صاحب پول و مال زیادی باشد و این تنها هدف زندگی شغلی است، برای انسان ماقبل سرمایه‌داری قابل تبیین نیست- مگر به عنوان غریزه‌ای ناسالم- (وبر،1371: 68). همانطور که می‌بینیم وبر به نکته بسیار مهمی اشاره کرده است، چنانچه ما نیز امروزه به نوعی با این مشکل دست و پنجه نرم می کنیم، چرا که توده غالب مردم معتقدند که وقتی که قرار است پس از چند صباحی زندگی در این دیار فانی آن را ترک کنیم، پس دیگر حرص و طمع برای مال دنیا برای چیست؟ وقتی عاقبت همه ما باید در حفره‌ای تنگ و تاریک و با یک کفن زندگی و لذایذش را ترک گوییم، پس برای چه و با کدام بینش به جمع آوری مال و ثروت بپردازیم؟

اینها و صدها جمله دیگر که همه درتأیید هم ذکر شده‌اند، جامعه را از حرکت به سمت توسعه و رفاه برای عام دور می کند؛ چرا که فرد آنقدر برای این دنیا به کار و کوشش می پردازد که او را برای زندگی خود و خانواده‌اش کفایت باشد و نه بیشتر و خود را با هزاران دلیل که فکر می‌کند پشتوانه دینی دارد، مورد حمایت قرار می دهد که این خود جای بسی تامل و ارائه راه حل‌هایی برای مقابله با آن دارد و ممکن است مخالفت توده های مردم را با خود به همراه داشته باشد. ولی اگر خود دین در این امر به ارائه راه حل بپردازد و بر روی موضوعاتی تاکید ورزد که ثروت اندوزی را امری مقدس و دارای توجیه دینی می‌دانند ؛ بهتر می‌توان با موضوع کنار آمد؛ هر چند این موضوع زمان زیادی را می‌خواهد و شهامت زیادی را در حوزه دین و امور فرهنگی می‌طلبد.

یکی از نکات دیگری که وبر معتقد است، کالوینیسم بر آن فائق آمد، امر سرنوشت محتوم یا سرنوشت مقدر است. انسان تقدیر گرایی که معتقد به وجودی متعالی و ماورای ادراک بشری بود و معتقد بود که سرنوشت هر فرد مقدر و محتوم و تمام جزییاتش از روز ازل تنظیم شده است و احکام خداوند تغییر پذیر نیست، به انسانی بدل شد که خود را نیازمند در رسیدن به مقدراتش کارا و کارامد فرض می‌کرد. یک کالوینیسم نمی‌تواند مسامحه یا بی فکری خود را با افزایش نیت خوب در مواقع دیگر جبران کند و امید به عفو داشته باشد.

 خدای کالونیسم از بندگان خود انتظار دارد، علاوه بر کارهای خوب منفرد، زندگی سرشار از کارهای خوب مرتبط با هم در یک نظام واحد داشته باشند.کالوینیسم در سیر تکاملی خود اندیشه ای مثبت را مورد تمجید قرار داد و آن تفکر وجوب اثبات ایمان فردی در فعالیت دنیوی بود. در این میان پتیسم اصلاح طلب به عنوان یکی از شاخه‌های فرعی کالوینیسم، اطمینان به رستگاری را در فعالیت روزمره دنیوی جستجو می‌کرد. تاثیر عملی مبانی پتیستی حتی موجب نظارت دینی شدیدتری بر فعالیت شغلی شد و با این کار شالوده مذهبی محکمتری برای رعایت تکلیف فراهم کرد (وبر،1371: 88-117).

شاید انسان امروزه با افراط در عقلانیت محض خود را در قفسی آهنین محدود نموده و بدون اینکه خود بداند از آن رنج می‌کشد. ابزار در این رویکرد خشک خرد محور، وسیله‌ای برای آزردگی او محسوب می شود و رهایی از آن انقلابی فراتر از انقلاب مولد آن را خواستار است (آزاد ارمکی،1376: 133- 136). این امر تا بدان جا پیش می رود که وبر خود در قسمتی از متن اصلی کتاب خود معتقد است: خداوند ما را به خاطر فعالیت هایمان حفظ کند. شغل نتیجه طبیعی و اخلاقی قدرت است. تنها توسط کار و فعالیت است که می توان خداوند را خشنود نمود (وبر،1371: 136).

هدف از بررسی کتاب "اخلاق پروتستان و روح سرمایه داری" تحلیل و بررسی فرهنگ کار و تلاش و تحصیل ثروت در باروهای مردم این مرز و بوم است؛ زیرا هر آن کس که به ثروت انبوه دست یافت؛ لزوما آورده‌اش غیر مشروع نیست و چه بسا با ثروتش باعث ساماندهی بسترهای کسب و کار و ایجاد اشتغال و کار آفرینی شده باشد و از طریق تلاش و تفکرات توسعه بخش وی، تعداد بسیار زیادی مشغول فعالیت اقتصادی شده باشند.

تغییر باورهای فرهنگی و استفاده از مذهب برای کمک به فعالان اقتصادی و کار آفرینان پیشنهادی است که از طریق نویسنده این مرقومه پیشنهاد می‌شود. افکار جدید توسعه، مذهب را اهرمی سازنده برای رشد اقتصادی تلقی می کنند و مذهب را نه عاملی سدکننده بلکه عاملی حرکت بخش برای رسیدن به مفهوم واقعی رشد در کشورهای جهان سوم قلمداد می‌کنند. استفاده از آموزه‌های دینی و گفتارهای ائمه معصومین و تعالیم روشنگر قرآن در این زمینه می‌تواند کارگشا و حیاتی باشد. باید از تمام ظرفیت های اجتماعی، فرهنگی و مذهبی خود برای کمک به کار آفرینان و تولید کنندگان ثروت در جامعه استفاده کنیم.

چندی پیش از کنار بازربزرگ ایران (ایران مال) می‌گذشتم. یکی از دوستانم لب به شکوه گشود که این بنای عظیم از کدام ثروت شکل گرفته و چه تضمینی هست که تا پایان ادامه یابد؟ برای دوستم دلم سوخت که چرا بدون آگاهی و بدون آنکه متوجه باشد که از چه سخن می‌گوید، لب به شکوه گشوده است!

خوشبختانه به واسطه مطالعاتی که چندی پیش درباره ورود و خروج ارز به کشور و نقش مجتمع‌های چند منظوره تجاری داشتم، اطلاعاتی را درباره بازار بزرگ ایران که امروز با افتخار از آن به ایران مال یاد می‌کنند؛ داشتم، بنابراین سعی کردم تا اندازه‌ای ذهن دوستم را نسبت به این موضوع تغییر دهم. کمی در چشمان او نگاه کردم و اینگونه با دو بیتی از سعدی که در قالب پند و اندرز است؛ شروع کردم:

 

 بشنو به ارادت سخن پير کهن                تا کار جهان را تو بداني سر و بن

خواهي که کسي را نرسد بر تو سخن        تو خود بنگر آنچه نه نيکوست مکن

      

و اینگونه ادامه دادم:

 

بازار بزرگ ایران به عنوان یکی از عظیم‌ترین پروژه‌های تجاری، فرهنگی و اجتماعی حال حاضر جهان، بین دو کلان‌شهر تهران و کرج، در منطقه 22 تهران و در انتهای اتوبان شهید همت و شهید خرازی یک مقصد گردشگری جذاب در زمینی به مساحت حدود 32 هکتار و زیربنای حدود یک میلیون و سیصد و پنجاه هزار مترمربع است که در طرح توسعه و به منظور پوشش نیازهای امروز و فردای جامعه به یک میلیون و نهصد و پنجاه هزار متر مربع می‌رسد.

این سازه شکوهمند با استفاده از توان مهندسی فرزندان غیور این مرز و بوم که همت، توان و تلاش ایرانی را در دوران تحریم‌های ظالمانه و با استفاده از مصالح و تجهیزات داخلی احداث شده است و تمایز آن نسبت به سایر مجتمع‌های مشابه جهان که با توجه به مساحت و کارکرد، اصطلاحاً مال نامیده می‌شوند، این است که 70 درصد فضای آن کاربری مشاعات، تفریحی، فرهنگی، دینی، ورزشی، خدماتی، رفاهی و پارکینگ دارد.

همچنین در فرآیند ساخت این بازار بزرگ، بیش از 380 پیمانکار معتبر داخلی فعالیت نموده و روزانه برای 17000 نفر طی 5 سال اخیر ایجاد اشتغال شده است. شرکت کانادایی NORR که سوابق درخشانی در طراحی مال در کشورهای مختلف جهان دارد، مشاور اصلی این پروژه بوده است.

همکاری این شرکت با شرکت ساختمانی البرزتات و شرکت مهندسی مشاور آمودراه منجر به تهیه طرح تفصیلی راه و دسترسی ایران‌مال شد و 26 ورودی و 16 خروجی به انضمام 17 راه ارتباطی برای تردّد وسایل نقلیه به ایران‌مال اجرا شده است. 83 دستگاه آسانسور و 126 دستگاه پله برقی، حمل و نقل بازدیدکنندگان در قسمت‌های مختلف ساختمان را بر عهده‌ دارند.

در این بازار باغ ایرانی ماهان با الهام از باغ ماهان کرمان با مساحت حدود 16.000 مترمربع، شکوه باغ‌های زیبای ایرانی ـ اسلامی را تداعی می‌کند و باغ دیدار با مساحت حدود 3000 مترمربع در مجاورت بازار سنتی احداث شده که سرسبزی و آبشار زیبای آن بهبود محیط زیست مجتمع و طراوت و شادابی خاصی را برای واحدهای تجاری و مراجعه‌کنندگان ایجاد خواهد کرد.

 به علاوه بین دو باغ مصفای دیدار و کتاب، با الهام از معماری ایرانی- اسلامی و به منظور ارائه صنایع دستی و هنری ساخت هنرمندان ایرانی، بازار ایرانی با مساحت 10000 مترمربع ساخته شده است و سفره‌خانه سنتی، تالار آینه، گذر هنر، سرای هنرمندان، شربت‌خانه، راسته بازار، حجره‌ها و چهارسوق از جمله مهمترین بخش‌های آن است که با هدف تأثیرگذاری معماری اسلامی- ایرانی بر سبک زندگی هموطنان ساخته شده است.

 اما نگین انگشتری این مال شکوهمند، مسجد جامع محمد رسول‌الله (ص) با مساحت حدود 1200 مترمربع و حاکی از توجه همزمان به دیانت، طهارت، تجارت و عمارت به عنوان ارکان اساسی تفکر بانیان بازار بزرگ ایران است که در کنار 40 نمازخانه با ترکیب و تلفیق معماری اسلامی و ایرانی و الگوبرداری از معماری سنتی، امکان دسترسی سریع تمامی مراجعان را برای انجام عبادات و ادای فریضه فراهم می‌نماید.

در این هنگام که اطلاعاتم را با سرعت و در قالب جملاتی پر طمطراق بیان می‌کردم، دوستم از حرفهایش پشیمان شده بود و فقط دوست داشت که بیشتر ادامه ندهم؛ چرا که فهمیده بود که اگر دستهایش را به نشانه تسلیم بالا نیاورد، من همچنان ادامه خواهم داد. خیلی آرام گفت: آری ثروتمندان نیز می توانند از طریق کارآفرینی برای جامعه مفید و سفیران توسعه و تحول نام گیرند.

 

منابع

 

-وبر،ماکس(1371). اخلاق پروتستان و روح سرمایه داری.ترجمه عبدالمحمود انصاری.تهران:انتشارات سمت،صص 1-136

- آشنا،منوچهر(1383). ماکس وبر و جامعه شناسی شناخت.تهران:انتشارات قطره،صص 13- 14

- آزاد ارمکی،تقی(1376). نظریه های جامعه شناسی.تهران:انتشارات سروش،چاپ اول،صص 133-136