Skip to main content

هم‌­نشینی طبیعت و شهر در بزرگترین بازار سبز ایران

ساختمان­‌های سر به فلک کشیده، جمعیتی که روز به روز بیشتر و بیشتر می‌­شود، هیاهو، شلوغی، هوای آلوده و...، این­ها همگی تصویر کوچکی از کلان­‌شهر تهران است. شهری که باید درونش، آنقدر خدمات و امکانات رفاهی گنجانده شود که بتواند پاسخگوی نیاز این جمعیت بالا باشد. در چنین شرایطی مجتمع­­‌های تجاری­ بزرگ یا بهتر است بگوییم مال‌­ها، می­‌توانند نقش مهمی را برای شهروندان ایفا کنند. اگر چه نقدهایی هم به چنین مراکزی وجود دارد ولی در هر حال، مال­‌ها جای خود را در کلان­‌شهرها باز کرده‌­اند. این مجتمع‌­های بزرگ و غول­آسا، روز به روز بیشتر و بیشتر می­‌شوند. اما مجریان آن­ها در کنار ساخت و اجرا، باید به فکر توسعه فضای سبز نیز باشند و تمهیداتی را برای کاهش آلودگی­‌های زیست محیطی در نظر بگیرند تا بدین شکل این مال­‌ها، بتوانند برای شهر تا حدود زیادی مفید باشند. بازار بزرگ ایران (ایران‌مال) یکی از مال­‌هایی محسوب می­‌شود که به توسعه فضای سبز در آن توجه ویژه‌ای شده و صرفا بحث تجاری برای مجریان آن مطرح نبوده است.

***

یک ساختمان بسیار بزرگ از دور خودنمایی می­‌کند که اطرافش سبز است و با نزدیک‌شدن به آن، می‌­توان انواع و اقسام گیاهان را دید. این اولین تصویری است که به چشم می‌­آید. پس از رسیدن به در شمالی، درختچه­‌های کوچکی وجود دارند که مشابه آن­ها در سطح شهر دیده نمی‌­شود. درختان زیتون به شکلی خاص، هرس شده‌­اند و حالت مینیاتوری دارند و تا کسی به گل و گیاه آشنایی نداشته باشد، نمی‌­تواند تشخیص بدهد که زیتون­‌ها، باغچه­‌های ورودی شمالی را زینت بخشیده‌­اند. سنجد زینتی (الیاگنوس) درختچه‌­های دیگری هستند که به حالت توپی شکل هرس شده‌­اند و از دور مثل آبنبات چوبی به نظر می­‌رسند. گیاهان هرس شده، با حالت مدرن مجتمع تجاری هماهنگی خاصی دارند. درختچه‌­­های دیگری چون مورد که تقریبا به باد حساس هستند، در برخی از این باغچه­‌ها به چشم می­‌آیند اما اینکه چطورخشک نشده‌­اند، نشان می‌­دهد که با در نظر گرفتن تمهیدات خاصی کاشت آن­ها صورت گرفته است. گیاهان این قسمت، تنها به موارد یاد شده خلاصه نمی‌­شوند و تمامی باغچه­‌ها با انواع واقسام بوته­‌ها، چمن، شمشاد و گل، آراسته شده­‌اند. به غیر از ورودی شمالی، مسیرهای حاشیه اتوبان و تمامی گذرگاه­‌های منتهی به مجتمع تجاری نیز، دارای گل و گیاه هستند که به نوعی پارک خطی به حساب می­‌آیند. نیک­روز ظریف مسئول گروه فنی و فضای سبز بازار بزرگ ایران درباره فضای سبز این مجموعه چنین می­‌گوید: «مساحت فضای سبز این مجموعه حدود 5 هکتار است و در حدود 150 نوع گونه گیاهی متنوع به صورت دائمی، وجود دارد. چنین مساحتی با تنوع گیاهی بالا، در سایر مال­‌ها دیده نمی­‌شود. به طور کلی، مسیر راه و دسترسی، ورودی­‌های شمالی و جنوبی، باغ ماهان، باغ دیدار، بام، هتل و تالار الماس، دارای فضای سبز هستند. بخش­‌های زیادی از فضای سبز به بهره­‌برداری رسیده­ است و همچنان توسعه فضای سبز ادامه دارد. علاوه­ بر این، در داخل مجموعه و در بخش اداری از گیاهان آپارتمانی با تنوع بالا، کمک گرفتیم. یکی دیگر از ویژگی­‌های فضای سبز این مجموعه، اختصاص دادن گیاهان، متناسب با فصل است یعنی در سه نوبت پاییز، ایام نزدیک به نوروز و اردیبهشت، گیاهان فصلی می­‌کاریم تا برای شهروندان فضای مطلوب و جذاب ایجاد شود. انواع و اقسام گل، مثل لاله، نرگس، سوسن، شب بو، بنفشه، پامچال، آنمون و میمون، مخصوص شب عید و بهار هستند. برای پاییز هم 20 رقم داوودی در 20رنگ مختلف، در نظر گرفته می­‌شود.»

گشتی در باغ ماهان

قرار گرفتن یک باغ ایرانی در دل یک مال بسیار بزرگ مدرن، خالی از لطف نیست به همین دلیل طراحان این مجموعه، بخشی از فضای مال را به باغ ماهان اختصاص داده­‌اند. محل این باغ در مال به گونه­‌ای است که در شمال آن رشته کوه البرز و در جنوب آن دریاچه موزیکال قرار دارد. جریان آب در باغ ماهان از نظر دور نمانده و این کار با هدف تاکید بر باغ ایرانی انجام شده است. از آنجایی که کاشت درخت سرو در یک محیط سرپوشیده چندان کار علمی­ای به نظر نمی­‌آید، طراحان این باغ با بهره­‌گیری از گیاه یاس هلندی (لگستروم)، نمایی شبیه به سرو ایجاد کرده­‌اند. آقای ظریف می­‌گوید: «در باغ ماهان، فضای سبز عمودی در قالب سنتی ایجاد شده است و 48 سرودیس وجود دارد که هر کدام با حدود 360 درختچه آراسته شده­‌اند. این قسمت از مجموعه، در قالب طراحی منظر باغ ایرانی، ایجاد شده است. علاوه بر این سرودیس­‌ها، گیاهانی چون یوکا، نخل فونیکس، آگاو و کنتیا نیز وجود دارند.»

طراحی باغ ماهان، خاص است و به نوعی می­‌توان از آن به عنوان قلب مجموعه ایران‌مال، یاد کرد اما گیاهی مانند آگاو، بیشتر در باغ صخره­ای به کار می­‌رود ولی با این وجود، قرارگیری آن در طراحی به گونه­‌ای بوده که باعث بروز ناهماهنگی نشده و در اصطلاح خوش نشسته است.

ورودی جنوبی چگونه است؟

ورودی جنوبی به نسبت ورودی شمالی، از جذابیت­‌های بیشتری برخوردار است و با ویژگی­‌هایی که دارد، می­‌تواند محلی برای توقف مراجعه‌کنندگان هم به حساب بیاید. این قسمت که در جنوب باغ ماهان قرار دارد، به نوعی تلفیقی از سبک مدرن و سبک ایرانی به حساب می­‌آید که البته بیشتر به سبک ایرانی شباهت دارد. به این قسمت، دریاچه و آبنمای موزیکال گفته می­‌شود. یک استخر بزرگ در وسط این قسمت وجود دارد که نمادی از دریاچه است و می­‌تواند به تلطیف هوا به ویژه در روزهای گرم تابستان کمک کند. فواره­‌های این دریاچه برای بازدیدکنندگان چشم‌نواز محسوب می­‌شوند. پوشش گیاهی برای قسمت­‌های مختلف این بخش نیز در نظر گرفته شده و سروهای غول آسا بیش از هر چیز دیگری خودنمایی می­‌کنند. این سروهای بزرگ غول آسا که در نزدیکی ساختمان قرار دارند، به شکلی ماهرانه درست شده­‌اند. سروهای غول آسا در واقع مجموعه­‌ای از چندین سرو کوچک (کامیس پاریس زعفرانی)، روی یک سازه فلزی بزرگ هستند. این سروهای خلاقانه، حس عظمت را در مخاطب ایجاد می­‌کنند و در تناسب با ساختمان هستند. چنانچه طراح از سرو کوچک بهره می­‌گرفت، به دلیل بزرگ‌بودن بیش از حد ساختمان، امکان جلب نگاه مخاطب به درختان چندان وجود نداشت.

به دیدار بروید

یکی دیگر از قسمت­‌های جذاب این مجموعه تجاری، باغ دیدار است که می­‌تواند در ایجاد آرامش مراجعه­‌کنندگان نقش مهمی را ایفا کند چون صدای آب به وسیله یک آبشار در فضا می­‌پیچید. برای اینکه فضای داخل مجموعه صرفا تجاری به نظر نرسد و در عین حال به روز هم باشد، این باغ به سبک مدرن طراحی شده و کافی‌شاپ در قسمتی از آن قرار گرفته است. درختان پالم واشنگتن (نخل) سر به فلک کشیده داخل مال، جذابیت خاصی را در محیط ایجاد کرده­‌اند. علاوه بر این، گیاهانی چون کالانکوآ (کالانکوئه)، سیکلامن، بنت قنسول (کریسمس)، سرخس، دراسنا کامپکت، برگ بیدی و ...، به چشم می­‌آیند. این تنوع بالا نشان می­‌دهد که هدف طراح صرفا قرار دادن چند گیاه معمولی در کنار هم نبوده است. آبشار و گردش آب در باغ دیدار، رطوبت مورد نیاز گیاهان این قسمت را به خوبی تامین می­‌کند. قسمتی از حوض کوچک به گونه­‌ای طراحی شده است تا افراد بتوانند از طریق یک پل شیشه­‌ای، حس خوشایند عبور از روی آب را بدون خیس شدن تجربه کنند و در کنار آبشار بتوانند عکس هم بگیرند اما باید توجه داشت که این پل شیشه­‌ای با وجود تمام جذابیت­‌هایش باید همیشه خشک و تمیز باشد چون احتمال لیز خوردن روی آن، دور از ذهن نیست.

همه جا سبز است

فضای این مجموعه تجاری آنقدر بزرگ است که هر چقدر هم گیاه برای آن در نظر گرفته شود باز هم امکان توسعه فضای سبز وجود دارد. یکی از ویژگی­‌های مثبت در این مال، توجه به گیاهانی است که امکان نگهداری در محیط داخل را دارند. استفاده از گیاه یوکا آن هم در ابعاد بزرگ، یکی از انتخاب­­‌های مناسب برای فضای داخلی محسوب می­‌شود چون ریشه­‌های یوکا محدود هستند و نیاز آبی این گیاه خیلی بالا نیست. از دیگر گیاهانی که در فضای داخلی مجتمع تجاری و بخش اداری آن وجود دارند، می­‌توان به سانسوریا، آگلونما، برگ عبایی، زاموفیلیا، آرالیا، آنتوریوم، شفلرا، لیندا، دراسنا کامپکت، دراسنا پرچمی، بنجامین بلک، شامادورا، برگ انجیری، بنجامین آمستل و فیلودندرون زانادو اشاره کرد. علاوه بر این، گیاهانی چون لیندا، شفلرا آمیت، افوربیا و...، به چشم می‌آیند. نی خیزران­‌هایی که در این مجموعه وجود دارند، بسیار بزرگ هستند تا با ارتفاع دیوارهای داخلی در تناسب باشند. یکی از نکات جالب در رابطه با گیاهان بخش اداری، اختصاص شناسنامه‌ای کوچک به هر گیاه و گلدان است تا کارمندان به گل و گیاه علاقه پیدا کنند و با هر گیاه آگاه شوند. علاوه بر این، برای هر گلدان یک کد وجود دارد که کارشناسان نگهداری بتوانند به راحتی وضعیت را بررسی کنند و دقیقا بدانند که گیاه هر طبقه یا اتاق، در چه وضعیتی به سر می­‌برد. فارغ از مزایای زیبایی و روانشناسی، این گیاهان می­‌توانند به تهویه هوا در محیط داخلی نیز کمک کنند.

از بام لذت ببرید

بام­‌های بسیاری از مراکز تجاری غالبا بلااستفاده هستند اما بام این مجموعه تجاری بزرگ، از نظر دور نمانده و تمهیداتی برای استفاده از آن در نظر گرفته شده است. مثلا حدود یک و نیم کیلومتر در قالب مسیر تندرستی، به پیاده­روی اختصاص دارد. علاوه بر این، نیمکت­‌هایی هم برای نشستن در بام جانمایی شده‌­اند و پرگولا نیز به چشم می‌­آید که برای زیباتر شدنش، می­توان روی آن گیاهان بالارونده را هدایت کرد. در بام، کاشت گیاهان در گلدان‌­های بزرگ (flower box) و باغچه انجام شده است. درختچه­‌های یاس هلندی آرایشی، در باغچه­‌ها بیشتر به چشم می­‌آیند و گیاهان دیگری چون شمشاد، کلم زینتی، سرو جونی پروس و ...، نیز در باغچه­‌ها وجود دارند. گیاهان بام، غالبا نیاز آبی بالایی ندارند تا در فصل گرم دچار مشکل نشوند. این گیاهان متناسب با آب و هوای تهران انتخاب شده­‌اند تا علاوه بر زیبایی، ماندگار هم باشند. گیاهان این قسمت عمدتا از گیاهان همیشه سبز هستند تا با تغییر فصل، فضا خشک و خالی نشود. بام مجموعه، مانند بسیاری از بخش­‌های دیگر به سبک مدرن طراحی شده است.

حواس­شان به محیط زیست هم هست؟

قطعا کاشت تعداد زیادی گیاه، به نگهداری دقیق نیاز دارد و به نوعی باید فضای سبز مدیریت شود. در چنین شرایطی گیاهان به کود و در صورت مواجهه با آفات و بیماری­‌ها، به سم نیاز دارند. امروزه استفاده از کودها و سموم به مقدار بالا، یکی از دغدغه­‌های فعالان محیط زیست در سرتاسر جهان محسوب می­‌شود به همین دلیل تمهیداتی برای کاهش مصرف کود و سم باید در نظر گرفت اما اینکه مسئولان بازار بزرگ ایران چه فکری برای کاهش مصرف کود و سم در این مجموعه کرده­‌اند، سئوالی است که نیکروز ظریف مسئول گروه فنی و فضای سبز بازار بزرگ ایران به آن پاسخ می­‌دهد: «عدم استفاده از سموم و کود شیمیایی یکی از مهم­‌ترین اهداف این مجموعه است. برای اینکه گیاهان تا جای ممکن دچار آفات و بیماری­‌ها نشوند، یک تقویم باغبانی در نظر گرفتیم تا بر اساس آن عملیات باغبانی متناسب با هر ماه از سال انجام شود. رسیدگی به موقع و دقیق به گیاهان منجر به تقویت آن­ها خواهد شد و احتمال بروز آفات و بیماری­‌ها را به حداقل می­‌رساند. تقویت خاک نیز یکی دیگر از موارد مهمی است که باید در نظر گرفته شود برای این منظور کودهای بیولوژیک را جایگزین کودهای شیمیایی کرده­‌ایم. اگر هم در مواردی خاص و محدود مجبور به استفاده از کود شیمیایی شویم، به صورت گرانوله مصرف خواهد شد که اثر آن تنها روی خود گیاه باشد و آلودگی زیست محیطی چندانی را به وجود نیاورد. سمپاشی مداوم برای کنترل آفات و بیماری­‌ها معمولا انجام نمی­‌شود و تنها در موارد اضطراری با در نظر گرفتن تمهیدات خاص این کار صورت می­‌گیرد. اگر لازم به سمپاشی باشد، تمام دستورالعمل­‌های علمی این کار مد نظر قرار می­‌گیرد ضمن اینکه در روزها و ساعت‌هایی که مجموعه تعطیل باشد، این کار انجام خواهد شد. به غیر از موارد یاد شده، در مجموعه تفکیک زباله‌تر و خشک را داریم. زباله‌تر را تبدیل به کمپوست می­‌کنیم و کود کمپوست با همکاری شهرداری منطقه 22 برای فضای سبز نقاط مختلف منطقه مورد استفاده قرار می­‌گیرد.»

سرنوشت آب چه می­‌شود؟

امروزه مصرف بی­رویه آب، نگرانی‌­های زیادی را به وجود آورده است و کارشناسان بر کاهش هدر رفتن آب و بهره­‌گیری از روش­‌های نوین، تاکید زیادی دارند. با وجود اینکه بسیاری از گیاهان ایران­‌مال، مصرف آب بالایی ندارند ولی نباید به بحث آب بی­‌توجه بود. ظریف در این باره چنین می­‌گوید: «سیستم آبیاری مجموعه کاملا مدیریت شده است تا هدر رفت آب وجود نداشته باشد به همین دلیل بیشتر از باغچه­‌های گلدانی بهره گرفتیم. در انتهای هر باغچه گلدانی، یک چاه جذبی وجود دارد و آب مازاد که از دسترس گیاه خارج شده است، وارد شبکه فاضلاب زیر زمینی می­‌شود. پس از آن، آب وارد مراحل تصفیه خواهد شد و با سیستم آر.او (Ro- Reverse Osmosis) یعنی اسمز معکوس، تصفیه می­‌شود. تصفیه آب بدین شکل آنقدر دقیق است که می­‌توان با آن آب مورد نیاز شست و شو و حتی آب قابل شرب تولید کرد در نتیجه هدر رفت آب نداریم. علاوه بر این، آبیاری تحت فشار به صورت قطره­ای و بارانی، بسیار مورد توجه قرار گرفته است ضمن اینکه آبپاش­‌هایی هم برای تعدیل هوا وجود دارد.»

کلام آخر

فضای سبز این مجموعه تجاری بزرگ، روز به روز در حال توسعه است و تعداد زیادی کارشناس و متخصص بر این امر نظارت دارند. اینکه بتوان برای یک مجموعه تجاری بزرگ چنین فضای سبزی را مد نظر قرار داد، شایسته تقدیر است اما در برخی از قسمت­‌های مجموعه مثل بام، جای خالی گیاهان با تنوع رنگی، تا حدودی احساس می­‌شود و رنگ سبز غالب به نظر می­‌رسد اما از آنجایی که گل­کاری­‌های فصلی از برنامه­‌های مسئولان این مجموعه است و فضای سبز دائما به روز می­‌شود، شاید برای قضاوت کمی زود باشد.