نمایشگاه میراث وطن؛ خلیج فارس روایتی مستند از حافظه تاریخی ایران در کتابخانه جندیشاپور ایرانمال
این روزها که نام خلیج فارس و تنگه هرمز بار دیگر در کانون توجه رسانههای جهانی، تحلیلهای ژئوپلیتیکی و منازعات گفتمانی منطقهای قرار گرفته است، نمایشگاه اسناد، نقشهها و منابع تاریخی با عنوان «میراث وطن؛ خلیج فارس» کارکردی فراتر از یک رویداد نمایشگاهی پیدا کرده است. این رویداد اکنون تلاش دارد با اتکا به اسناد معتبر تاریخی، حافظه مستند یک جغرافیای هویتی را در معرض دید عموم قرار دهد.
این نمایشگاه که از دهم اردیبهشتماه، همزمان با روز ملی خلیج فارس، تا بیستم اردیبهشت در کتابخانه جندیشاپور ایرانمال برپا شده است، با همکاری سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران و با مشارکت کتابخانه و مرکز اسناد کمیسیون ملی یونسکو ـ ایران و نیز کتابخانه و مرکز اسناد دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس برگزار میشود؛ همکاری که از منظر نهادی نیز حائز اهمیت است، چراکه گردهم آمدن مجموعهای از مهمترین مراکز حافظه و دانش کشور در کنار یک مجموعه تجاری- فرهنگی خصوصی، الگویی تازه از همافزایی میان نهادهای علمی و فرهنگی را به نمایش میگذارد.
در قلب این نمایشگاه، مجموعهای از بیش از بیست سند تاریخی معتبر قرار دارد که هر یک در دورهای از تاریخ، به نام و هویت خلیج فارس اشاره کردهاند و از منظر مطالعات تاریخی، جغرافیایی و اسنادی، بخشی از شواهد مستند تداوم این نام در متون و منابع رسمی به شمار میروند. در کنار این اسناد، شش نقشه تاریخی و کهن نیز به نمایش درآمده است؛ نقشههایی که در آنها نام «Persian Gulf» یا معادلهای تاریخی آن بهصراحت ثبت شده و بهعنوان بخشی از میراث نقشهنگاری جهان، گواهی بر جایگاه تاریخی این نام در سنت جغرافیایی بینالمللی محسوب میشوند.
با این حال، آنچه این نمایشگاه را از بسیاری از رویدادهای مشابه متمایز میکند، تمرکز ویژه آن بر منابع علمی و کتابشناختی خلیج فارس است. در این بخش، پنجاه عنوان از مهمترین کتابهای مرجع درباره خلیج فارس و تاریخ این منطقه گردآوری شده است؛ آثاری که بخش قابل توجهی از ادبیات پژوهشی مربوط به تاریخ، جغرافیا، سیاست و تمدن در این حوزه را دربرمیگیرند. ویژگی ابتکاری این بخش آن است که برای هر کتاب، خلاصهای علمی و فشرده تهیه و در کنار اثر قرار داده شده تا بازدیدکنندگانی که زمان کافی برای مطالعه کامل آثار ندارند، بتوانند در زمانی کوتاه با محتوای اصلی و اهمیت هر کتاب آشنا شوند. این رویکرد در واقع تلاشی است برای پیوند دادن فضای نمایشگاهی با کارکردهای آموزشی و ترویج مطالعه؛ رویکردی که در بسیاری از موزهها و نمایشگاههای معتبر جهان نیز بهعنوان یکی از شیوههای مؤثر انتقال دانش شناخته میشود.
اهمیت برگزاری چنین نمایشگاهی در شرایط کنونی، تنها به جنبههای فرهنگی آن محدود نمیشود. در ماههای اخیر، خلیج فارس و بهویژه تنگه هرمز بار دیگر به یکی از مهمترین نقاط تمرکز تحلیلهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی جهان تبدیل شده است. در چنین فضایی، بازخوانی اسناد تاریخی و ارائه مستندات علمی درباره هویت تاریخی این پهنه آبی، نوعی بازگشت به بنیانهای مستند تاریخ محسوب میشود؛ تلاشی برای یادآوری این واقعیت که نامها و جغرافیاها صرفاً مفاهیمی سیاسی نیستند، بلکه ریشه در قرنها تاریخ، فرهنگ و حافظه تمدنی دارند.
از سوی دیگر، این نمایشگاه در شرایطی برگزار شده است که بهدلیل وضعیت خاص کشور و محدودیتهایی که برای بسیاری از سازمانها و دانشگاهها در برگزاری رویدادهای حضوری به وجود آمده، بخش زیادی از فعالیتهای فرهنگی و علمی به فضای مجازی منتقل شده است. در چنین فضایی، برپایی یک نمایشگاه حضوری و واقعی که امکان مواجهه مستقیم مخاطب با اسناد، نقشهها و منابع تاریخی را فراهم میکند، خود نوعی تأکید بر اهمیت تجربه عینی در انتقال دانش و هویت تاریخی به شمار میرود.
بازتاب رسانهای این رویداد نیز نشاندهنده اهمیت آن در فضای فرهنگی کشور است. از نخستین روزهای آغاز نمایشگاه، ده رسانه و خبرگزاری مهم کشور از جمله خبرگزاری مهر، خبرگزاری دانشجو، خبرگزاری آگاه، خبرگزاری ویستا، خبر یو، شبکه خبر و ... گزارشهایی از برگزاری آن منتشر کردهاند. در این میان، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نیز در تحلیلی منتشر شده در پایگاه اطلاعرسانی خود، این نمایشگاه را نمونهای موفق از گسترش همکاریهای فرهنگی میان نهادهای ملی و بخش خصوصی ارزیابی کرده و آن را سرآغازی برای شکلگیری الگوهای تازهای از مشارکت فرهنگی دانسته است.
اما شاید یکی از جذابترین بخشهای این رویداد، بخشی باشد که بیش از هر چیز پیوند میان نسلها را هدف قرار داده است. در این بخش، نقشهای خام از ایران در اختیار بازدیدکنندگان قرار میگیرد و از آنان خواسته میشود تا خلیج فارس را رنگآمیزی کنند و محل تولد خود در ایران را نیز مشخص کنند. این فعالیت ساده اما خلاقانه، بهویژه با استقبال گسترده خانوادهها و کودکان روبهرو شده است. تنها در دو روز نخست برگزاری نمایشگاه، نزدیک به ۳۵۰ نقاشی از سوی کودکان و خانوادهها خلق و جمعآوری شده؛ آثاری که هر یک با رنگآمیزیهای متنوع و خلاقانه، تصویری کودکانه اما عمیق از تعلق به سرزمین را بازتاب میدهند.
این بخش از نمایشگاه، در عین سادگی، دو کارکرد مهم فرهنگی را بهطور همزمان دنبال میکند: از یک سو، خانوادهها را در فضایی فرهنگی و تعاملی در کنار یکدیگر قرار میدهد و تجربهای مشترک از یادگیری و سرگرمی میآفریند؛ و از سوی دیگر، برای کودکان فرصتی فراهم میکند تا بهصورت ملموس با جغرافیای کشور خود آشنا شوند و بدانند که خلیج فارس دقیقاً در کجای نقشه ایران قرار دارد و چرا این پهنه آبی در تاریخ و هویت ملی ایرانیان جایگاهی ویژه دارد.
کتابخانه جندیشاپور ایرانمال با میزبانی چنین رویدادی، بار دیگر نشان داده است که میتواند به فضای مطالعاتی و تعاملی و به کانونی برای گفتوگوی تاریخی، فرهنگی و هویتی تبدیل شود؛ فضایی که در آن اسناد، نقشهها، کتابها و حتی نقاشیهای کودکان، همگی در کنار هم روایتی واحد را بازگو میکنند: روایت پیوند دیرینه یک سرزمین با بخشی از جغرافیای خود.
نمایشگاه «میراث وطن؛ خلیج فارس» را میتوان تلاشی برای بازخوانی این روایت دانست؛ روایتی که نه تنها در صفحات کتابهای تاریخ و در خطوط نقشههای کهن ثبت شده، بلکه در حافظه فرهنگی ایرانیان نیز حضوری زنده و ماندگار دارد.
محسن محمودی